| |
Οι
ΠΟΛΙΤΕΣ ΣΕ ΚΙΝΗΣΗ
για το περιβάλον
Γενικές σκέψεις
Ας ξεκινήσουμε με μια διπλή διαπίστωση: α) Το περιβάλλον έχει καταντήσει μια τσίχλα στο στόμα του σημερινού ανθρώπου, που μιλάει γι' αυτό χωρίς να κατανοεί πλήρως τι είναι αυτό για το οποίο μιλάει. β) Το περιβάλλον έχει καταντήσει μια κουραστική υπόθεση, που την προσεγγίζουμε άλλοτε με συμπάθεια, άλλοτε με αμηχανία και καμιά φορά με δυσανασχέτηση. Σαν λέξη, άλλωστε, δεν είναι ιδιαίτερα "πειστική", δεν περιγράφει κάτι εντελώς συγκεκριμένο και ελκυστικό, για να κλέβει άνευ όρων την εύνοιά μας.
Στόχος στη συνέχεια θα πρέπει να είναι, ωστόσο, να διαψεύσουμε μέσα μας αυτή τη διαπίστωση και να καταλήξουμε πως αυτή δεν αντανακλά παρά την εξωτερική και ασήμαντη πλευρά του ζητήματος και πως η πραγματικά σπουδαία ουσία της υπόθεσης του περιβάλλοντος βρίσκεται ακριβώς στον αντίποδα των αρχικών μας σκέψεων. Θα πρέπει να επιδιώξουμε πεισματικά να εισχωρήσουμε στο εσωτερικό νόημα αυτής της βαρετής λέξης και να αναγνωρίσουμε πως εκεί πραγματικά μπορούμε να ανακαλύψουμε χίλιους δυο λόγους, για τους οποίους το περιβάλλον αποτελεί μια ιερή και πολύ σπουδαία υπόθεση.
Τι είναι τελικά το περιβάλλον και τι το κάνει τόσο σημαντικό;
Με την πρώτη, την πιο στενή, την πιο "μίζερη" θεώρηση είναι ο άμεσος χώρος ολόγυρά μας. Ακόμη και σ' αυτή τη θεώρηση αν σταθούμε, παίρνουμε μια πρώτη αίσθηση της σημασίας του περιβάλλοντος. Ποιος θα μπορούσε να σταθεί άνετα πάνω από έναν υπόνομο που μυρίζει απαίσια ή δίπλα σε μια σφηκοφωλιά, με τις σφήκες να βουίζουν γύρω του; Ποιος θα πήγαινε για πικ-νικ σ' ένα καμένο δάσος; Ποιος θα δεχόταν να κατοικήσει σε ένα ξεχαρβαλωμένο παράπηγμα, που περιμένει την επόμενη ριπή του ανέμου για να σωριαστεί στο χώμα;
Είναι απλά θέμα ευαισθησίας, ενημέρωσης και διορατικότητας να επεκτείνει κανείς τις αρνητικές διαθέσεις που του προκαλούν οι παραπάνω υποθετικές καταστάσεις σαν μια στάση αντίδρασης απέναντι σε άλλες καταστάσεις, πιο "μακρινές" αλλά πολύ πραγματικές. Γιατί το περιβάλλον, από μια δεύτερη θεώρηση, πιο ουσιαστική, πιο ρεαλιστική και λιγότερο ατομιστική, δεν είναι απλά οι τέσσερις τοίχοι της κάμαράς μας ή ο μαντρότοιχος του οικοπέδου μας. Είναι η ποιότητα του αέρα που αναπνέουμε και του νερού που πίνουμε, είναι τα δέντρα που δεν κόπηκαν για να καλύψουν τις ανάγκες μας σε χαρτί, είναι τα ποτάμια που χαιρόμαστε στις εκδρομές μας αλλά και τα ποτάμια που μολύνθηκαν από τα εργοστάσια που δουλεύουν για μας, οι λίμνες και οι θάλασσες που νοσούν γιατί δέχονται τα μολυσμένα ποτάμια, η διαταραγμένη βιοποικιλότητα στις άρρωστες λίμνες και θάλασσες.
Ακόμα περιβάλλον είναι οι τεράστιες εκτάσεις με τα εκατομμύρια σωρευμένα βαρέλια χημικών αποβλήτων, οι πυθμένες των ωκεανών που φιλοξενούν τα δοχεία με τα ραδιενεργά κατάλοιπα, οι ερημοποιημένες πεδιάδες των τροπικών χωρών που πλέον αδυνατούν να θρέψουν τους κατοίκους τους. Είναι οι πνιγηρές συνθήκες ζωής εκατοντάδων υποβαθμισμένων μεγαλουπόλεων σε ολόκληρο τον κόσμο. Είναι τέλος αυτός ο τόσο ταλαιπωρημένος πλανήτης, που δεν αντέχει πια το φορτίο της μόλυνσης και ασφυκτιώντας αντιδρά με τον τρόπο που εκείνος ξέρει.
Η ανθρώπινη φύση μας είναι ο παράγοντας που μας κάνει αρνητικούς απέναντι σε κάθε ασχήμια, ενώ απολαμβάνουμε ολόψυχα κάθε τι όμορφο και ευεργετικό. Όμως πάλι η ανθρώπινη φύση μας είναι και η αιτία για ότι κακό συμβαίνει σήμερα στον κόσμο μας και ειδικότερα γι' αυτό που χλιαρά ονομάζουμε "υποβάθμιση του περιβάλλοντος".
Ένα από τα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης φύσης είναι η απληστία και η έλλειψη της αίσθησης του μέτρου σε ότι αφορά την ικανοποίηση των επιθυμιών και αναγκών μας, ακόμα και σε ότι αφορά την επινόηση νέων αναγκών, πλασματικών και απατηλών αναγκών, που θα μπορούσαμε εύκολα να αποφεύγουμε. Σαν άμεση συνέπεια αυτής της στάσης μας ήρθε η εκβιομηχάνιση και η αναγκαιότητα για βιομηχανικά παραγόμενη ενέργεια, ώσπου φθάσαμε στο περίφημο Φαινόμενο του Θερμοκηπίου. Παρά τις διεθνείς συμβάσεις και τις νομοθετικές ρυθμίσεις που αποβλέπουν στην αποτροπή επιδείνωσης αυτού του φαινομένου, πολλοί επιστήμονες υποστηρίζουν ότι, για να υπάρξει σημαντικό αποτέλεσμα στον έλεγχο της αύξησης της πλανητικής θερμότητας, θα πρέπει να επιτευχθεί μείωση της εκπομπής διοξειδίου του άνθρακα στα επόμενα χρόνια κατά 60 %, πράγμα που αποτελεί αληθινό άθλο για μια ανθρωπότητα εξαρτημένη σε τόσο μεγάλο βαθμό από τα σημερινά πολιτισμικά πρότυπα και εθισμένη σε μια αχαλίνωτη καταναλωτική μανία.
Και να τώρα πού συναντιόμαστε με το περιβάλλον και σε τι συνίσταται η σπουδαιότητά του για μας: οι εκτιμήσεις των ειδικών σχετικά με τις επιπτώσεις του Φαινομένου του Θερμοκηπίου προειδοποιούν για άνοδο της στάθμης της θάλασσας τόση, ώστε τεράστιες εκτάσεις της σημερινής ξηράς, ακόμα και κατοικημένες, θα κατακλυσθούν από νερό. Θα προκύψει μαζική καταστροφή δασών και συνακόλουθη σοβαρή διαταραχή της φυτικής και ζωικής βιοποικιλότητας. Θα ελαττωθεί η διαθεσιμότητα πόσιμου νερού και θα εξαπλωθούν σοβαρές μεταδοτικές ασθένειες, όπως δυσεντερίες κλπ. Θα αυξηθούν δραματικά τα ακραία καιρικά φαινόμενα, όπως οι πλημμύρες και οι ξηρασίες, με αποτέλεσμα την δραματική μείωση των γεωργικών παραγωγών.
Οι αιτίες του κακού
Εδώ και μερικές δεκαετίες έχει αναπτυχθεί σε μεγάλο βαθμό, ανάμεσα στους πολιτισμένους λαούς της Γης, αυτό που ονομάστηκε "οικολογική συνείδηση" (στους υπόλοιπους λαούς αυτή υπάρχει ανέκαθεν). Το γεγονός αυτό, της ανάπτυξης οικολογικής συνείδησης ανάμεσα στους ανθρώπους, συνδέεται στενά με την έντονη ανησυχία που προκλήθηκε από παρατηρήσεις, διαπιστώσεις και συμπεράσματα επιστημονικών ερευνών γύρω από τα αποτελέσματα της ανθρώπινης διαβίωσης πάνω στον πλανήτη, κυρίως με την αλόγιστη απομύζηση των φυσικών πόρων για την κάλυψη των αναγκών του και την αθρόα συσσώρευση των αποβλήτων του στο κλειστό πλανητικό οικοσύστημα.
Είναι γνωστό ότι στα χρόνια που ακολούθησαν τη Βιομηχανική Επανάσταση, χρόνια ραγδαίας αστικοποίησης της κοινωνίας και ξέφρενης οικονομικής-καπιταλιστικής ανάπτυξης, ο άνθρωπος προχώρησε με αλματώδεις ρυθμούς, από την ήπια χρήση των φυσικών πόρων, στην υπερεκμετάλλευση και κατασπατάλησή τους, για την παραγωγή ενός τεράστιου αριθμού, συνήθως άχρηστων, προϊόντων και τη συσσώρευση τρομακτικών ποσοτήτων ρύπων στο ασφυκτικά περιορισμένο οικοσύστημα αυτού του πλανήτη.
Η σημερινή τραγική κατάσταση, στην οποία έχει οδηγηθεί ο γήινος φυσικός κόσμος, οφείλεται τόσο στην άκριτη και εσωστρεφή κερδοσκοπική δραστηριότητα των παραγωγικών επιχειρήσεων, όσο και στην αδιάλλακτη, παράλογη τις περισσότερες φορές, απαίτηση των καταναλωτών, δηλαδή της ανθρώπινης μάζας, που ωθούμενοι από ένα ισχυρό και κυρίαρχο κύκλωμα διαφήμισης και προπαγάνδισης ενός τρόπου ζωής ελάχιστων μειοψηφιών, επιζητούν υψηλότερα επίπεδα ευζωίας και πρακτικών βιοτικών ανέσεων. Τα καταναλωτικά αγαθά δεν παράγονται πλέον για να ικανοποιούν ζωτικές ανάγκες του ανθρώπου, αλλά η ύπαρξη του ανθρώπου κρίνεται αναγκαία για να καταναλώνονται τα παραγόμενα προϊόντα.
Μ' άλλα λόγια ένας και συγκεκριμένος είναι ο παράγων εκείνος που ευθύνεται άμεσα και αποκλειστικά για τη σημερινή δυσοίωνη πραγματικότητα και την επικίνδυνη διατάραξη της οικολογικής ισορροπίας, της οποίας οι συνέπειες έχουν ήδη αρχίσει να γίνονται με δραματικό τρόπο ορατές. Ο παράγων αυτός ονομάζεται Ανθρώπινη Ιδιοτέλεια. Πρόκειται στην ουσία για την εμμονή του ανθρώπου στην απατηλή πεποίθηση, πως είναι ο απόλυτος κυρίαρχος αυτού του κόσμου και πως έχει τη δυνατότητα της απεριόριστης ανάπτυξης των απαιτήσεών του για όλο και περισσότερες υλικές απολαύσεις, για την ικανοποίηση όλο και περισσότερων αναγκών, πραγματικών ή πλασματικών, αγνοώντας την ισορροπία των οικολογικών συστημάτων αυτού του πλανήτη.
Όσον αφορά στον τομέα των βιομηχανικών παραγωγικών επιχειρήσεων, αυτές είναι αναπόδραστα παγιδευμένες στην καπιταλιστική νοοτροπία, στην αέναη και επίμονη επιδίωξη του μέγιστου κέρδους και της συσσώρευσης Κεφαλαίου, τους θεμελιώδεις άξονες του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Είναι αδύνατο να εμφανιστεί από τη μεριά τους πρωτοβουλία υποχώρησης απ' αυτή την επιδίωξη, είτε με ελάττωση της παραγωγής είτε με τροποποίηση των παραγωγικών μεθόδων, με κριτήρια ή κίνητρα άλλα πλην των οικονομικών. Ακόμη κι αν το ανθρώπινο δυναμικό που στελεχώνει και διοικεί αυτές τις επιχειρήσεις, έχει πεισθεί για την αναγκαιότητα μιας ριζικής αναθεώρησης των παραδοσιακών αυτών αντιλήψεων.
Η μόνη πιθανότητα να μεταβληθεί η δραστηριότητα των παραγωγικών επιχειρήσεων προς ηπιότερους ρυθμούς παραγωγής, με άμεση συνέπεια την ελάττωση της κατανάλωσης φυσικών πόρων και μόλυνσης του περιβάλλοντος, είναι να απεγκλωβιστούν οι καταναλωτές στο σύνολό τους από την καπιταλιστική-καταναλωτική νοοτροπία. Νοοτροπία που εκδηλώνεται με την παθητική αποδοχή και την επιδοκιμασία των παραγωγικών δραστηριοτήτων, με καταληκτικό στάδιο την αλόγιστη απορρόφηση των παραγομένων προϊόντων και την υπερκατανάλωση υλικών αγαθών, που στη συνείδηση της μάζας των καταναλωτών ταυτίζονται με τη μεγιστοποίηση της απόλαυσης και της ευμάρειας. Είναι γεγονός πως και οι φτωχοί αυτού του κόσμου επιδιώκουν σθεναρά τη βελτίωση της οικονομικής τους κατάστασης με μοναδικό στόχο την αύξηση της καταναλωτικής τους δύναμης.
Έτσι λοιπόν, έχει προκύψει ένας επικίνδυνος φαύλος κύκλος, με υπαιτιότητα όλων των επιμέρους τμημάτων και ταξικών διαβαθμίσεων του ανεπτυγμένου κόσμου. Με απλά λόγια, όλοι μαζί, παραγωγικοί μηχανισμοί και καταναλωτική κοινωνία, τρώμε τη σάρκα μας, αφομοιώνουμε τον φυσικό πλούτο που βρίσκουμε γύρω μας, ροκανίζουμε τα θεμέλια του σπιτιού μας και κάθε φυσική δομή που υποστηρίζει την επιβίωσή μας, προς χάριν μιας φαινομενικής, απατηλής και βραχυπρόθεσμης ευζωίας. Και βεβαίως, ο όρος "βραχυπρόθεσμης" δεν αποτελεί υπερβολή, αφού τα περίπου διακόσια χρόνια που μεσολάβησαν από την εμφάνιση της Βιομηχανικής Επανάστασης μέχρι της μέρες μας είναι ένα ασήμαντο διάστημα σε σχέση με την ιστορία της εξέλιξης του πλανήτη και της διαμόρφωσης όλων εκείνων των φυσικών στοιχείων που τόσο ανενδοίαστα σπαταλούμε. Δεν φαίνεται τελικά να υπάρχει άλλη ασφαλής διέξοδος σωτηρίας και άλλη δυνατότητα ικανοποιητικής αντιμετώπισης του προβλήματος από την ριζική και ολοκληρωτική μεταστροφή της βιοτικής φιλοσοφίας των απλών, καθημερινών ανθρώπων στο σύνολό τους και στις επιμέρους, τις κατά τόπους και κατά αναπτυξιακά επίπεδα, οργανωμένες ομάδες τους.
Η πόλη μας ως "περιβάλλον".
Ο Υμηττός, σαν οικιστική περιοχή, θα μπορούσε να είναι σήμερα μια κουκλίστικη, μια παραμυθένια πόλη. Σαν προσφυγικός οικισμός υπήρξε ένας από τους πλέον καλοσχεδιασμένους και καλοφτιαγμένους, με καλή ρυμοτομία, με καλαίσθητες παραδοσιακές κατοικίες και εγκατεστημένος σε μια αρκετά προνομιακή τοποθεσία, στις παρυφές του ομώνυμου όρους. Όμως η σημερινή πραγματικότητα δυστυχώς απέχει πάρα πολύ από εκείνη που θα μπορούσε να υπάρχει, αν η τοπική κοινωνία, σε συνδυασμό και σε συνεργασία με την εκάστοτε Δημοτική (Κοινοτική παλιότερα) Αρχή και την κεντρική κρατική εξουσία είχε πάρει μέτρα για τη διάσωση της παλιάς αισθητικής. Αν η κοινωνία εξελισσόταν και λειτουργούσε όχι στη βάση του στενού ιδιωτικού συμφέροντος αλλά στη βάση της συλλογικής μέριμνας για τη μακροπρόθεσμη εξασφάλιση μιας ανώτερης περιβαλλοντικής αισθητικής. Αν η αρχή του οικονομικού ωφελιμισμού και η αξία της αντιπαροχής δεν είχαν προλάβει την αρχή της καλαισθησίας και την αξία της υψηλής ποιότητας ζωής.
Η σημερινή εικόνα του Υμηττού είναι το αποτέλεσμα της προχειρότητας, της αυθαίρετης παρεμβατικότητας (τόσο από ιδιώτες κατοίκους όσο και από όργανα δημοτικών και δημόσιων υπηρεσιών), της αδιαφορίας για ότι βρίσκεται έξω από το σπίτι μας, της εγκατάλειψης, της στεγαστικής μεγαλομανίας και ματαιοδοξίας, της αγωνιώδους βιοτικής μέριμνας και φυσικά της αδιαμφισβήτητης ανάγκης να έχει ο κάθε δημότης το ιδιωτικό του αυτοκίνητο.
Βέβαια δεν πιστεύει κανείς ότι θα μπορούσε ο δήμος σήμερα να παρουσιάζει ακριβώς την εικόνα που είχε στις δεκαετίες του '20 και του '30 και μάλιστα στις νέες γειτονιές, που αναπτύχθηκαν μεταπολεμικά. Οι ανάγκες της ζωής και των ανθρώπων θα αλλοίωναν έτσι κι αλλιώς το τοπίο με νέες μεγάλες οικοδομές και άλλες σύγχρονες παρεμβάσεις. Όμως η σημερινή κατάσταση πλησιάζει ενοχλητικά στον αντίποδα εκείνης που θα μπορούσε να θεωρηθεί ονειρική. Έτσι έχουμε γύρω μας ένα τεράστιο πλήθος από άχαρες, ογκώδεις πολυκατοικίες μαζί με κάποιες άλλες, δήθεν επιμελημένες αισθητικά, έχουμε που και που μισογκρεμισμένα και ακάθαρτα λείψανα παλιών προσφυγικών μονοκατοικιών μαζί με όσα διατηρούνται ακόμα σε χρήση, ασφυκτιώντας ανάμεσα στους μοντέρνους οικοδομικούς όγκους, έχουμε πεζοδρόμια στενά και εντελώς ακατάλληλα για την εξυπηρέτηση των περαστικών, έχουμε άχρηστα σκουριασμένα και βρώμικα κιβώτια τηλεφωνικών συνδέσεων και, για να κλείσουμε γρήγορα αυτόν τον κατάλογο, που θα μπορούσε να είναι πολύ μακρύς, έχουμε δεκάδες αυτοκίνητα σταθμευμένα όπως-όπως πάνω σε πεζοδρόμια και σε διαβάσεις αναπήρων.
Το πρότυπο για την εκτίμηση της κατάστασης μπορούν να μας το δώσουν πολλές πόλεις του εξωτερικού, όπου οι άνθρωποι σεβάστηκαν από νωρίς την ιστορία τους και την πολιτισμική τους παράδοση και έχουν δημιουργήσει ένα αξιοθαύμαστο οικιστικό περιβάλλον. Αξίζει να αναφερθεί ότι στις πόλεις αυτές δεν βλέπει κανείς ούτε αιωρούμενα καλώδια οποιασδήποτε υπηρεσίας, γιατί όλα είναι υπόγεια. Και φυσικά δεν βλέπει ούτε κολώνες - νόμιμες, παράνομες, ιδιωτικές, δημοτικές, προσωρινές, μόνιμες, σκουριασμένες, φρεσκοβαμμένες, μοναχικές ή σε συστάδες, τσακισμένες από αυτοκίνητα… Εμείς εδώ έχουμε όλη την ποικιλία. Βέβαια, στις ξένες πόλεις αντιμετωπίζουν μια άλλη δυστυχία: δεν έχουν που να κολλήσουν τις αφίσες για το Τσίρκο Μεντράνο, για τη συναυλία στο τοπικό θεατράκι, για τις πολιτικές τους εκδηλώσεις και ότι άλλο χρειάζεται. Όμως εκείνοι έχουν πόλεις για να ζουν και όχι απλά να διαβιούν.
Στον δήμο μας θα μπορούσε να έχει περισωθεί τουλάχιστον η κεντρική πλατεία του και ο πέριξ χώρος, σαν δείγμα της παλιάς, αυθεντικής εικόνας του οικισμού. Ούτε αυτό δεν συνέβη. Ας σταθεί όποιος ενδιαφέρεται σε μια άκρη της Πλατείας Υμηττού και ας διαθέσει μερικά λεπτά για να κοιτάξει ολόγυρα, από το ύψος των παρκαρισμένων οχημάτων κάθε είδους, μέχρι ψηλά, στις προσόψεις των παλιών και νέων κτισμάτων. Ίσως η συνήθεια, που έχει επιβάλει το θέαμα αυτό σαν απόλυτα αποδεκτό, τον εμποδίσει να αναγνωρίσει αμέσως τι δεν πάει καλά. Με λίγη επιμονή όμως και λίγη σχολαστική παρατήρηση θα επισημάνει τα αποτελέσματα της αυθαιρεσίας, της προχειρότητας, της εγκατάλειψης, της ιδιοτέλειας και της αμέλειας.
Σαν μοναδική εξαίρεση στον κανόνα θα μπορούσε να αναφερθεί η μικρή και ξεχασμένη από τους δημότες πλατεία μεταξύ των οδών Αναγεννήσεως και Νάστου, στο ύψος της Αγίας Φωτεινής, καθώς και η απέναντι αυτής, προς την πλευρά του Ναού, με την νέα και πολύ καλοφτιαγμένη παιδική χαρά. Όμως και αυτά τα σημεία δεν είναι εντελώς άσπιλα και αμόλυντα.
Με τις άκρως αντίθετες διαθέσεις θα μπορούσε κανείς να αναφερθεί στο Πάρκο ¶ρη Αλεξάνδρου, εάν μάλιστα συμβαίνει να γνωρίζει την παλιά του αίγλη, τότε που ένας περίπατος στα μονοπάτια του ήταν μια πραγματική αναψυχή για τους περίοικους. Τώρα περνούν την πύλη του μόνο οι υπάλληλοι της υπηρεσίας καθαριότητος, για να πάρουν ή να αφήσουν τα καροτσάκια τους και διάφορα άλλα σύνεργα της δουλειάς τους.
Ζούμε σ' ένα δήμο που όλοι αγαπάμε. Οι ευωδιές από τις ανθισμένες νεραντζιές και τα γιασεμιά ή τα πρωινά κελαηδήματα των πουλιών είναι στοιχεία που δεν τα βρίσκει κανείς εύκολα σ' ένα αστικό τερατούργημα, σαν αυτό του Λεκανοπεδίου της Αττικής. Πρέπει όμως να πάρουμε όλοι στα σοβαρά την υπόθεση της ποιότητας της ζωής μας σ' αυτόν τον δήμο και ειδικότερα εκείνο το κομμάτι της που εξαρτάται άμεσα από το δικό μας ενδιαφέρον και τη δική μας έμπρακτη ενασχόληση. Η κοινωνία του Υμηττού, χάρη στις πολιτισμικές καταβολές της και τον σχετικά υψηλό δείκτη συνοχής της, διαθέτει τα πνευματικά, ψυχικά και ηθικά προσόντα για να διεκδικήσει και να δημιουργήσει η ίδια ένα καλύτερο περιβάλλον ζωής. Δεν χρειάζεται να εναποθέτει ελπίδες και ευθύνες σε δημοτικές και κρατικές αρχές. Η αυτενέργεια των πολιτών είναι η ασφαλέστερη εγγύηση για το επιθυμητό αποτέλεσμα. Οι συμβολή των δημοτικών και κρατικών αρχών μπορεί να λειτουργήσει ευεργετικά σαν επιπλέον επικουρικός παράγων, μετά τη σχετική απαίτηση από μέρους της κινητοποιημένης και δραστήριας κοινωνίας.
|
 |
| |
 |
| |
|
|
